Cultuuronderwijs en burgerschap

Burgerschap staat hoog op de onderwijsagenda. Iedere school kan op eigen wijze invulling geven aan burgerschapsonderwijs, vanuit de eigen pedagogische en levensbeschouwelijke visie. Culturele activiteiten kunnen burgerschapsonderwijs ondersteunen en tot leven brengen, op een manier die past bij de school. Hoe? Daar geven we je in dit artikel handvatten voor.

Burgerschapsonderwijs speelt zich af op het snijvlak van leergebieden en is een taak voor alle leraren. Het gaat over dilemma’s bij maatschappelijke vraagstukken en hoe we daar tegenaan kijken. Cultuuronderwijs biedt bij uitstek instrumenten om verschillende perspectieven te leren begrijpen, je te verplaatsen in ‘de ander’, je blik te verruimen en je belevingswereld te vergroten. Denk aan toneelspelen met rollenspellen, het kijken naar een voorstelling, het luisteren naar muziek en het (samen) muziek of kunst maken, lezen of schrijven.

Kunst kan je naar de wereld laten kijken alsof ze ook anders zou kunnen zijn.

M. Greene, 2000.

Thematisch cultuuraanbod kan ook worden ingezet om structureel met burgerschapsonderwerpen aan de slag te gaan; kunst kan immers moeilijke onderwerpen bespreekbaar maken. Dit zijn thema’s zoals rechtvaardigheid, kinderrechten, diversiteit, discriminatie, democratie etc.

Cultuuraanbod rondom burgerschap

Aan welke aspecten van burgerschap wil jouw school extra aandacht besteden? Dat hangt af van jullie visie op burgerschapseducatie. Wil je burgerschapsvraagstukken inhoudelijk belichten? Of wil je leerlingen de sturing geven om hun sociaal-emotionele vaardigheden te ontwikkelen, waarbij zij zich bijvoorbeeld verplaatsen in ‘de ander’? In ons cultuuraanbod op de website hebben we handige filters gebouwd, die je helpen om culturele activiteiten te vinden die passen bij jouw wensen. Wil je als school een aandacht besteden aan een burgerschapsvraagstuk, bijvoorbeeld om ruimte te maken voor debat?

Voor PO: 

• Filter het cultuuraanbod bijvoorbeeld op leergebied Burgerschap en kies één of meer bijbehorende domeinen. Filter eventueel daarna ook op het gewenste kerndoel kunst en cultuur. We hanteren de nieuwe SLO leergebieden, domein en conceptkerndoelen.
• Filter cultuuraanbod op specifiek thema, bijvoorbeeld Diversiteit/Inclusiviteit, Duurzaamheid/Klimaat, Landen/Culturen, Natuur/Milieu, Politiek/Maatschappij of gewoon op Burgerschap.
• Je kunt ook heel gericht werken aan vaardigheden zoals sociaal handelen, kritisch denken of samenwerken.

Voor VO:

• Filter het cultuuraanbod bijvoorbeeld op leergebied Burgerschap en kies één of meer bijbehorende domeinen. Filter eventueel daarna ook op het gewenste kerndoel kunst en cultuur. We hanteren de nieuwe SLO leergebieden, domein en conceptkerndoelen (onderbouw)
• Filter het cultuuraanbod op specifiek thema’s als: Diversiteit/Inclusiviteit, Duurzaamheid/Klimaat, Landen/Culturen, Natuur/Milieu, Politiek/Maatschappij of gewoon Burgerschap.
• Je kunt ook heel gericht werken aan vaardigheden zoals sociaal handelen, kritisch denken of samenwerken.

Culturele partners die zich richten op burgerschap

Cultuur & School Utrecht bemiddelt culturele partners die zich specifiek richten op burgerschapsvraagstukken:

• DOX biedt dans- en theatervoorstellingen en workshops met sociaalmaatschappelijke thema’s voor VO-scholen. Ze werken daarvoor samen met makers en performers uit verschillende (sub)culturen.
• De Maakruimte biedt een creatieve werkwijze voor zowel PO- als VO-leerlingen om belangrijke thema’s binnen de samenleving bespreekbaar en werkbaar te maken.
• Het Utrechts Archief neemt zowel PO- als VO- leerlingen mee op ontdekkingstocht naar (gedeelde) identiteit. Zij bieden activiteiten rond burgerschapsonderwerpen zoals vrijheid, tolerantie, de Holocaust en het slavernijverleden. Wat kun je leren van het verleden?
• Museum Catherijneconvent heeft een aantal PO- en VO-activiteiten ontwikkeld rond maatschappelijk burgerschap en omgaan met elkaar. Daarbij wordt de museumcollectie ingezet om te reflecteren op actuele kwesties rondom de thema’s vrijheid, gelijkheid en religie. Zo is er het prijswinnende project Weet wat je zegt dat in samenwerking met het Bevrijdingsfestival Utrecht is ontwikkeld. Hierin gaan scholen met elkaar in debat; de beste klassen gaan door naar de grote finale in het stadhuis.
• Volksbuurtmuseum neemt leerlingen mee in de verschillen en overeenkomsten in het leven van 100 jaar geleden en nu. Ze ervaren zelf in een interactief bezoek wat armoede en slechte woonomstandigheden zijn en hoe deze het alledaagse leven bepalen.

De kunstenaar is een goed voorbeeld van een onderzoek naar de vraag ‘wie ben ik, als mens zelf?

K. Vuyk, 2002.

Meer over burgerschap in het onderwijs

Burgerschapsonderwijs begint vanuit de overtuiging dat leerlingen actief kunnen deelnemen aan de maatschappij als burger. Burgerschap veronderstelt kennis over het functioneren van de Nederlandse democratie en de basiswaarden die daarbij horen, zoals vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Dit betreft onze pluriforme maatschappij, maar ook de relatie tussen mens en klimaat. Uiteindelijk gaat het er bij burgerschapseducatie om dat leerlingen het gevoel ontwikkelen dat ze erbij horen en actief de wereld kunnen vormgeven. Daarvoor zijn naast kennis, ook sociaal-emotionele en sociaal-cognitieve vaardigheden van belang. Leerlingen doen op school ervaringen op met het toepassen van de democratische waarden, in contexten die aansluiten bij hun leefwereld. Zo ontwikkelen ze een sociale antenne, waarmee ze zich kunnen inleven in anderen en sociale codes herkennen. Ook verkennen ze hun eigen normen en waarden. Leerlingen krijgen door burgerschapsonderwijs de ruimte om te ontdekken hoe zij zich verhouden tot mensen met andere opvattingen, en hoe ze op een respectvolle manier met deze verschillen kunnen omgaan.

Wist je dat?

… de adviseurs van Cultuur & School Utrecht je kosteloos kunnen ondersteunen bij of adviseren over het inrichten van cultuuronderwijs rond het thema burgerschap? Neem gerust contact op.

… de Cultuur & School Utrecht Inspiratiedag 2026 is gewijd aan burgerschap? En dat scholen en creatief partners binnen Creatief Vermogen Utrecht dit thema onderzoeken en uitdiepen in een LAB Burgerschap?

…iedere school op eigen wijze invulling kan geven aan burgerschapseducatie? Hoe jouw school dit doet, hangt af van jullie visie hierop. De interventiekaart basisvaardigheden biedt grip op het scherpstellen van die visie. Zie het kopje Burgerschap voor nuttige artikelen.